Blog Ελεύθερου Ωδείου

Λόγος για τη μορφή στη μουσική

Γράφει η Ελισάβετ Χαλβατζιδάκη (*)

 

Μορφολογία είναι ο κλάδος εκείνος της μουσικής επιστήμης που εξετάζει και αναλύει τις μουσικές μορφές και τα μέσα που χρησιμοποιούνται για την κατασκευή τους. Μορφή είναι η εξωτερική άποψη ενός αντικειμένου, το σχήμα του. Συνώνυμη είναι η λέξη φόρμα που σημαίνει, επίσης, μορφή, σχήμα, καλούπι. Μουσική μορφή, κατ’ επέκταση, είναι το αρχιτεκτονικό σχέδιο βάσει του οποίου εργάζεται ένας συνθέτης, ο τρόπος με τον οποίο «κτίζει» το μουσικό του υλικό.

Βασική κατασκευαστική αρχή της μορφής είναι η επανάληψη και η αντίθεση: η επανάληψη σταθεροποιεί το υλικό στη σκέψη μας ενώ η αντίθεση συντηρεί το ενδιαφέρον μας και ικανοποιεί την ανάγκη μας για αλλαγή. Η επανάληψη και η αντίθεση είναι τα εργαλεία που χρησιμοποιούν όλοι οι συνθέτες ακόμα και των πιο απλών παιδικών τραγουδιών. Από τον τρόπο που ενσωματώνονται και αλληλεπιδρούν αυτά τα επαναλαμβανόμενα και τα αντιτιθέμενα στοιχεία, προκύπτουν τα χαρακτηριστικά της κάθε μορφής.

Μπορούμε λοιπόν να διακρίνουμε έξι βασικές μορφές: α) διμερής μορφή, γ) τριμερής μορφή, γ) ρόντο, δ) θέμα και παραλλαγές, ε) φόρμα σονάτας και στ) φούγκα. Στο παρόν άρθρο θα γίνει αναφορά στις πιο απλές μουσικές δομές: αυτές της διμερούς και τριμερούς μορφής καθώς αποτελούν δύο από τις θεμελιώδεις και περισσότερο εύχρηστες μουσικές διατάξεις. Η διμερής μορφή αποτελείται από δύο τμήματα, τη θέση (Α) και την απόκριση (Β) ενώ η τριμερής μορφή αποτελείται από τρία τμήματα με την εκ νέου επιστροφή στο πρώτο τμήμα: Α-Β-Α. Εξέλιξη αυτής της απλής τριαδικής μορφής είναι η φόρμα ροντό, όπου ανάμεσα σε κάθε επιστροφή της αρχικής θέσης παρουσιάζεται και μία διαφορετική απόκριση: Α-Β-Α-Γ-Α κτλ.

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα διμερούς μορφής από την κλασική πιανιστική φιλολογία είναι το  Minuet in G του J.S.Bach από το βιβλίο «Το Πρώτο Bach».

Πολλά παραδείγματα διμερούς μορφής συναντάμε βεβαίως και σε άλλα είδη μουσικής, όπως είναι η ροκ: ένα τέτοιο παράδειγμα είναι και το τραγούδι των Beatles «Yellow Submarine».

Ας σημειωθεί σε αυτό το σημείο ότι αφενός η επανάληψη ή οι επαναλήψεις ενός μέρους (Α ή Β) πριν ακολουθήσει ένα διαφορετικό δεν επηρεάζει τη μορφή, η οποία καθορίζεται από την σειρά εμφάνισης των διαφορετικών  μερών σε ένα έργο.

Παραδείγματα τριμερούς μορφής υπάρχουν επίσης σε διάφορα είδη μουσικής: το πασίγνωστο παιδικό τραγούδι «Φεγγαράκι μου λαμπρό» έχει αυτή τη μορφή:

Eνώ το ιταλικό τραγούδι «Vanita di Vanita» του Angelo Branduardi (που έχει διασκευαστεί στα ελληνικά από τον Λαυρέντη Μαχαιρίτσα με τίτλο «Μικρά Τερατάκια»- παρουσιάζει για την ακρίβεια μια εκτεταμένη τριμερή φόρμα τύπου Α-Β-Α-Β-Α καθώς έχει επαναλήψεις των μερών του:

Μορφή ρόντο, τέλος, παρουσιάζει το τραγούδι της ταινίας «Indiana Jones»:

αλλά και το «Κοντσέρτο» του Μάνου Χατζιδάκι, του οποίου για την ακρίβεια η μορφή είναι του τύπου Α-Β-Α-Γ-Α-Β-Α όπου στην θέση ενός τέταρτου διαφορετικού επεισοδίου Δ έρχεται ξανά το Β:

Εκτός των παραπάνω υπάρχουν και κάποιες πιο περίπλοκες μουσικές μορφές, που είναι οι εξής: α) θέμα και παραλλαγές, β) φόρμα σονάτας και γ) φούγκα.

Ας τις δούμε πιο αναλυτικά:

Θέμα και παραλλαγές είναι μια μορφή στην οποία υπάρχει ένα αρχικό θέμα το οποίο ο συνθέτης αλλάζει με διάφορους τρόπους, έτσι όμως που να είναι πάντα αναγνωρίσιμο από τον ακροατή ακόμα και στις πιο ακραίες του τροποποιήσεις. Η τροποποίηση του θέματος μπορεί να γίνει κυρίως με τρεις τρόπους: ρυθμικά, μελωδικά και αρμονικά, μεμονωμένα ή σεσυνδυασμό.Εκτός αυτών όμως, παραλλαγές μπορούν να γίνουν ως προς το μέτρο, την ταχύτητα, τη δυναμική, την τονικότητα (εναλλαγή μείζονος-ελάσσονος τρόπου, κάτι που συνήθιζαν οι κλασικοί και ρομαντικοί συνθέτες), το ύφος. Στις περισσότερες περιπτώσεις δε, όσο προχωρούν οι παραλλαγές το θέμα γίνεται ολοένα και πιο δυσδιάκριτο. Πολλοί συνθέτες έχουν συνθέσει παραλλαγές, όπως π.χ. ο Beethoven με τις «Παραλλαγές Diabelli» και τις «Παραλλαγές Eroica», ο Brahms με τις «Παραλλαγές Paganini» και ο Mozart με τις 12 Παραλλαγές του για πιάνο πάνω στη μελωδία «Ah! Vous dirai-je Maman».

Η Φόρμα σονάτας εμφανίζεται σε γρήγορα μέρη (κυρίως στα πρώτα) κυκλικών μορφών όπως είναι η Σονάτα, η  Συμφωνία, το Κοντσέρτο και αποτελεί μια τριμερή φόρμα του τύπου Α= Έκθεση, Β= Ανάπτυξη και Α΄= Επανέκθεση. Στην Έκθεση παρουσιάζονται τα 2 θέματα εκ των οποίων το πρώτο ή κύριο βρίσκεται στην Τονική (δηλαδή στην αρχική τονικότητα) και το δεύτερο ή πλάγιο βρίσκεται στην τονικότητα της δεσπόζουσας αν η αρχική τονικότητα είναι μείζονα (π.χ. ΝΤΟ και ΣΟΛ μείζονα) ή στην σχετική μείζονα αν η αρχική τονικότητα είναι ελάσσονα (π.χ. ΛΑ ελάσσονα και ΝΤΟ μείζονα). Τα δύο αυτά θέματα βρίσκονται σε αντίθεση μεταξύ τους: συνήθως το πρώτο είναι πιο ρυθμικό και δυναμικό και το δεύτερο πιο ήπιο και μελωδικό. Συνδέονται μεταξύ τους με μια γέφυρα, ένα ενδιάμεσο τμήμα το οποίο αντλεί το υλικό του από το πρώτο θέμα ή μπορεί να είναι και ανεξάρτητο και έχει σκοπό να οδηγήσει προς την τονικότητα στην οποία θα εκτεθεί το δεύτερο θέμα. Μετά την παρουσίαση του δεύτερου θέματος μια άλλη γέφυρα, μια μικρή coda, θα μας οδηγήσει στο επόμενο τμήμα, που είναι η Ανάπτυξη.

Στο τμήμα της Ανάπτυξης, ο συνθέτης επεξεργάζεται και αναπτύσσει το θεματικό υλικό της Έκθεσης. Η επεξεργασία αυτή γίνεται ή με αυτούσια τα θέματα ή με μοτίβα τους αλλά υπάρχουν και περιπτώσεις όπου ο συνθέτης μπορεί να χρησιμοποιήσει καινούριο θεματικό υλικό. Είναι ένα ελεύθερο μέρος με πολλές μετατροπίες που δίνει μεγάλη ελευθερία στον συνθέτη για να μπορέσει να αναπτύξει τις ιδέες του ανάλογα με την ικανότητα και την φαντασία του. Στην Επανέκθεση θα παρουσιαστούν και πάλι τα δύο θέματα της Έκθεσης με την διαφορά όμως ότι και τα δύο θα βρίσκονται στην αρχική τονικότητα ώστε η κατάληξη του έργου να μην δημιουργεί ασάφεια ως προς την τονικότητα. Αυτή άλλωστε είναι και η βασική αρχή της Σονάτας: η επαναφορά του πλάγιου υλικού,δηλ. του δεύτερου θέματος στην αρχική τονικότητα. Η Επανέκθεση μπορεί να είναι πιστή επανάληψη της Έκθεσης ή διαφοροποιημένη σε ορισμένα σημεία. Στο τέλος της Επανέκθεσης υπάρχει ένα καταληκτικό μέρος, η coda (=ουρά) με θεματικό υλικό από τα δύο θέματα, ίσως όμως και κάποιο νέο υλικό, με το οποίο τελειώνει η Φόρμα της Σονάτας.

Αυτή είναι η βασική δομή της Φόρμας Σονάτας, από κει και έπειτα μπορεί να υπάρχουν και παρεκκλίσεις από τον κανόνα ανάλογα με τον συνθέτη ή την εποχή (κλασικισμός ή ρομαντισμός). Για παράδειγμα υπάρχουν περιπτώσεις όπου η γέφυρα στην Έκθεση μπορεί να παραλείπεται εντελώς, το δεύτερο θέμα να εμφανίζεται στην Επανέκθεση πρώτα στην τονικότητα της υποδεσπόζουσας και μετά στην αρχική τονικότητα, να αλλάξει η σειρά των θεμάτων κτλ.

Τέλος, η Φούγκα αποτελεί την πιο χαρακτηριστική μορφή της αντιστικτικής τέχνης. Βασικό στοιχείο της είναι το Θέμα, μια σύντομη αλλά χαρακτηριστική μελωδία που παρουσιάζεται διαδοχικά από όλες τις «φωνές» (που μπορεί να είναι από 2 μέχρι 5) σε στυλ μίμησης (όταν λέμε «φωνές» δεν εννοούμε ανθρώπινες φωνές αλλά μελωδικές γραμμές). Από το γεγονός αυτό φαίνεται ότι προήλθε και η ονομασία φούγκα=φυγή καθώς το θέμα «φεύγει» και περνάει γρήγορα από τη μία «φωνή» στην άλλη.

Η Φούγκα σαν φόρμα αποτελείται από διάφορα μεγάλα μέρη που καλούνται Αναπτύξεις, οι οποίες συνδέονται μεταξύ τους με τα Επεισόδια. Οι Αναπτύξεις είναι τα μέρη εκείνα στα οποία παρουσιάζεται το Θέμα ενώ τα Επεισόδια είναι τα ενδιάμεσα των Αναπτύξεων μετατροπικά μέρη. Όπως και στην μίμηση, οι φωνές αρχίζουν διαδοχικά και η φούγκα τελειώνει συνήθως με μία Coda.

Η πρώτη Ανάπτυξη της Φούγκας, που λέγεται και Έκθεση, περιέχει το Θέμα, την Απάντηση του θέματος (η μίμηση του Θέματος μια 5η ψηλότερα), το Αντίθεμα (μια εξίσου χαρακτηριστική μελωδία που εμφανίζεται παράλληλα με το Θέμα ή την Απάντηση με σκοπό να τα συμπληρώσει ρυθμικά και μελωδικά) και τα ελεύθερα αντιστικτικά μέρη (δηλ. κίνηση εκτός Θέματος και Αντιθέματος). Η Έκθεση ξεκινάει με το Θέμα στην α’ φωνή,  απαντά η β’ φωνή με την Απάντηση ενώ η α΄ φωνή συνεχίζει με το Αντίθεμα. Μόλις τελειώσει η Απάντηση στην β΄ φωνή, η γ’ φωνή εμφανίζει το Θέμα, η β’ φωνή συνεχίζει με το Αντίθεμα και η α’ φωνή με ελεύθερη κίνηση. Κατά τον ίδιο τρόπο μπαίνουν και οι υπόλοιπες φωνές. Η Έκθεση τελειώνει όταν το Θέμα ή η Απάντηση εμφανισθεί και στην τελευταία φωνή.

Όσον αφορά στον αριθμό των Αναπτύξεων που μπορεί να εμφανίσει μια Φούγκα, αυτός δεν είναι σταθερός ενώ οι διαφορές των υπόλοιπων Αναπτύξεων από την πρώτη είναι ότι αφενός εμφανίζονται σε διαφορετική τονικότητα από την Έκθεση και αφετέρου μπορεί να μην είναι πλήρεις, δηλ. μπορεί να μην παρουσιαστεί σε αυτές το Θέμα από όλες τις φωνές.


(από το 1:52 και μετά)

Το μουσικό υλικό που έχει λοιπόν στην διάθεσή του κάθε φορά ένας συνθέτης, οι μουσικές σκέψεις-ιδέες ή αλλιώς, τα θέματα που θέλει να παρουσιάσει   τοποθετούνται με ένα καθορισμένο τρόπο στις ποικίλες δομές της μουσικής φιλολογίας. Όμως, όπως χαρακτηριστικά επισημαίνουν οι Joseph Machlis και Kristine Forney, «οι δομές αυτές δεν είναι παγιωμένα πρότυπα-καλούπια, μέσα στα οποία χύνουν οι συνθέτες το υλικό τους, αντίθετα, εκείνο που δίνει ζωντάνια σε ένα μουσικό κομμάτι είναι το γεγονός ότι προσαρμόζει το γενικό σχέδιο στις δικές του εκφραστικές απαιτήσεις. Όλα τα πρόσωπα έχουν δύο μάτια, μία μύτη και ένα στόμα. Σε κάθε πρόσωπο, εντούτοις, τα  χαρακτηριστικά αυτά απαντώνται με έναν απόλυτα ιδιαίτερο συνδυασμό»(**). Έτσι, λοιπόν, ενώ όλα τα μουσικά έργα αποτελούνται από θέματα συγκεκριμένου αριθμού και χαρακτήρα, κάθε φορά συνδυάζονται με ιδιαίτερο τρόπο καθιστώντας το έργο μοναδικό.

__________

(*) Η Ελισάβετ Χαλβατζιδάκη είναι καθηγήτρια πιάνου & θεωρητικών και διδάσκει στο Ελεύθερο Ωδείο

ΠΗΓΕΣ:

  • Machlis, Joseph, Forney, Kristine, Πυργιώτης, Δημήτρης Β: Η απόλαυση της μουσικής: εισαγωγή στην τέχνη της διεισδυτικής ακρόασης, Αθήνα, Εκδόσεις Fagotto, 1996.
  • Κατσίμπας, Δημήτρης: Μορφολογία της Μουσικής, Αθήνα, Παπαγρηγορίου-Νάκας, 1999.
  • Παπαδόπουλος, Γιάννης και Παπαδοπούλου, Ανθούλα: Μορφολογία της Μουσικής Τέχνης, Αθήνα, Φίλιππος Νάκας, 1991.

Copyright © 2021 Ελεύθερο Ωδείο